Thuyết trình về Bạn đến chơi nhà, Cuộc chia tay của những con búp bê

*"Bạn đến chơi nhà"-Nguyễn Khuyến

Trong chương trình ngữ văn lớp 7 học kì I, chúng ta được biết về nhiều tác phẩm văn học của nhiều nhà thơ nổi tiếng trong nước và nước ngoài thuộc thời kì trung đại mà phần lớn trong số đó được viết theo thể thơ Đường như Đỗ Phủ, Lí Bạch, Hạ Tri Chương …( Trung Quốc ) Hồ Xuân Hương, Bà Huyện Thanh Quan, Nguyễn Khuyến …( Việt Nam ) . Trong các tác phẩm ấy em tâm đắc nhất là bài thơ “ Bạn đến chơi nhà” của Nguyễn Khuyến- một nhà thơ được mệnh danh là “ Nhà thơ làng cảnh Việt Nam”. Bài thơ thể hiện một quan niệm đẹp và đáng quý về tình bạn . Sau đây là những cảm nhận của em về bàithơ .

Nguyễn Khuyến ( 1835-1909 ) người làng Yên Đỗ, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam . Nhà nghèo, họcgiỏi, đỗ đầu 3 kì thi (Hương, Hội, Đình ) được người đời kính trọng gọi là Tam nguyên Yên Đỗ . Gần 10 năm làm quan triều Nguyễn, năm 1884, nước ta bị thực dân Pháp đô hộ, ông cáo quan về quê sống cuộcđời thanh bạch.

Ông đã để lại trên 800 bài thơ cả chữ Hán, chữ Nôm với nhiều đề tài nhưng những bài thơ Nôm viết vềmùa thu và tình bạn là hay nhất . Trong đó có bài thơ “ Bạn đến chơi nhà” . Đây là một bài thơ Nôm đặcsắc nói lên một tình bạn đẹp .Em xin đọc lại bài thơ :

Đã bấy lâu nay Bác tới nhà

Trẻ thời đi vắng, chợ thời xa

Ao sâu, nước cả, khôn chài cá

Vườn rộng, rào thưa, khó đuổi gà

Cải chửa ra cây, cà mới nụ

Bầu vừa rụng rốn, mướp đương hoa

Đầu trò tiếp khách, trầu không có

Bác đến chơi đây, ta với ta

Bài thơ được viết theo thể thơ thất ngôn bát cú nhưng bố cục rất đặc biệt và từ ngữ hết sức giản dị, mộcmạc và rất Việt Nam .Câu nhập đề rất tự nhiên, như một lời nói mộc mạc của nhà thơ sau bao tháng ngàymới gặp lại bạn . Lời chào vồn vã, biểu lộ niềm vui mừng khôn xiết :

Đã bấy lâu nay bác tới nhà

Chữ “ bác” gợi lên thái độ niềm nở, thân mật và kính trọng, một cách xưng hô thân tình . đằng sau câu chữ lời chào hỏi có thể là những giọt lệ ứa ra ở khoé mắt đôi bạn già .

“Đã bấy lâu nay” là bao năm tháng ? Tính thời gian không được xác định cụ thể, nhưng chắc chắn là đãkhá lâu rồi, vì sức yếu tuổi già… nên xiết bao đợi chờ mong nhớ . Bộ phận trạng ngữ chỉ thời gian đượcđặt lên hàng đầu câu thơ diễn tả sự xa cách nhớ mong, làm nổi bật ý thơ, niềm xúc động và niềm vui sướng vô hạn khi gặp lại bạn . Trong bài thơ “ Khóc Dương Khuê”, có một chi tiết giúp ta cảm nhậnđược một phần nào cái hay, cái tình ẩn chứa trong câu nhập đề :

Muốn đi lại tuổi già thêm nhác,

Trước ba năm gặp bác một lần

Cầm tay hỏi hết xa gần

Mừng rằng bác vẫn tinh thần chưa can

Chữ “ bác” được nói đến trong bài thơ “ Bạn đến chơi nhà” là bạn chí thân, ở xa, lâu ngày mới gặp nên Nguyễn Khuyến rất mừng và cảm động.

Sáu câu thơ tiếp theo toát lên một nụ cười hóm hỉnh . Một ý thơ bao trùm : đã lâu ngày bạn mới đếnchơi, biết lấy gì đãi bạn đây ? . Một tình thế khá éo le : Trẻ thời đi vắng, chợ thời xa . chữ thời ( Thì ) làmột hư từ, rất ít khi xuất hiện trong thơ vì dễ rơi vào sự tầm thường nhạt nhẽo . Nhưng dưới ngòi bútTam nguyênYên Đổ, nó trở nên thanh thoát, tự nhiên vô cùng, chứng tỏ ông có một bản lĩnh nghệ thuậtgià dặn, điêu luyện .

Nguyễn Khuyến khi cáo quan, lui về sống bình dị ở chốn vườn Bùi quê cũ, với “ Năm gian nhà cỏ thấp lè tè”, với một cơ ngơi : Chín sào tư thổ là nơi ở

Một bộ tàn thư ấy nghiệp nhà

( Ngày xuân dạy các con –I )

Phần thực và luận, tính hệ thống của ngôn ngữ thơ rất chặt chẽ, nhất quán ở một cách nói, một lối biểucảm : Có tất cả mà cũng chẳng có gì để đãi bạn thân ! Có ao và cá,có vườn và gà, có cà và cải, có mướpvà bầu . Bức tranh vườn Bùi hiện lên sống động, vui tươi . Một nếp sống thôn dã chất phác, cần cù, bìnhdị đáng yêu . Một cuộc đời thanh bạch, ấm áp cây đời và tình người rất đáng tự hào . Chúng ta như cảmthấy Nguyễn Khuyến như đang dắt tay bạn ra thăm vườn cây ao cá, tận hưởng thú vui dân dã của mộtông quan về quê ở ẩn . Phép đối hợp cách, chặt chẽ, cảnh với cảnh, trên dưới, trắc bằng phân minh, tạonên một giọng thơ nhẹ nhàng, vui tươi, lời thơ cân xứng, hoà hợp như cảnh vườn tược xinh xắn,hữu tình :

Ao sâu nước cả khôn chài cá

Vườn rộng rào thưa, khó đuổi gà

Các tính từ ( sâu, cả , rộng, thưa ) , các trạng từ chỉ tình thái ( khôn, khó ), các trạng ngữ chỉ sự tiếp diễncủa hành động ( Chửa, mới, vừa, đương ) hô ứng, bổ trợ cho nhau, được sử dụng thần tình, khéo léo, dung dị và tự nhiên . Những từ ngữ ấy được đặt bên cạnh những chi tiết miêu tả chấm phá đã làm hiệnlên khung cảnh vườn tược , cây cối đang đơm hoa kết trái, ẩn chứa một sức sống tiềm tàng, gần gũi vàmến yêu :

Cải chửa ra cây, cà mới nụ

Bầu vừa rụng rốn, mướp đương hoa

Dân gian có câu “ Khách đến nhà không gà cũng vịt” . Qua các câu thơ trên ta thấy Nguyễn Khuyếnđang giải bày với bạn : Trong nhà, ngoài vườn có bao nhiêu thứ, nhưng thực ra chẳng có gì để thết bạn, đãi bạn vì tất cả đều chưa đến lúc, đến thời ! Câu thơ thứ bảy tiếp nối và mở rộng ý thơ trên, khẳng địnhluôn cái “ không có” :

Đầu trò tiếp khách trầu không có

Phải chăng cái nghèo của cụ Tam Nguyên Yên Đổ đã đến mức ấy ư ? “ Vẻ chi một mớ trầu cay” ( Ca dao ) . Nhà thơ đã thậm xưng hoá cái nghèo, thi vị hoá cái nghèo . Một ông quan to triều Nguyễn về quêở ẩn, với một một cơ ngơi không nỗi nào thì không thể “ miếng trầu là đầu câu chuyện” để tiếp bạncũng “ không có” . Đây là một lời thơ hóm hỉnh, pha chút tự trào vui vui, để bày tỏ một cuộc sống thanh bạch, một tâm hồn thanh cao của một nhà nho khước từ lương bổng của thực dân Pháp, lui về sống bìnhdị giữa xóm làng quê hương

Câu kết là một sự “ bùng nổ” về ý và tình . Tiếp bạn chẳng cần có mâm cao, cỗ đầy, cao lương mĩ vị, cơm gà, cá gỏi, mà chỉ có một tấm lòng, một tình bạn chân thành, thắm thiết :

Bác đến chơi đây, ta với ta

Lần thứ hai chữ “ bác” xuất hiện trong bài thơ, thể hiện một sự trìu mến, kính trọng . Bác đã không quản tuổi già, sức yếu, không quản dướng sá xa xôi đến thăm tôi, còn gì quý hoá bằng ! Tình bạn là trên hết .Không một thứ vật chất nào có thể thay thế được tình bạn tri âm, tri kỉ . Mọi thứ đều không cónhưng lại có tình bằng hữu thân thiết . Chữ “ ta” là đại từ nhân xưng trong bài thơ này là “ tôi”, là “ bác”, là hai chúng ta, không có gì cách bức nữa , Cụm từ “ Ta với ta” biểu lộ một niềm vui trọn vẹn, tràn đầyvà lắng đọng trong tâm hồn , toả rộng trong không gian và thời gian . Với cụm từ “ Ta với ta” trong câu thơ “ Một mảnh tình riêng ta với ta” của Bà Huyện Thanh Quan là nỗi buồn cô đơn của khách li hương khi đứng trên đỉnh đèo Ngang lúc hoàng hôn, còn ở đây, trong câu thơ của Nguyễn Khuyến lại ấm áp tìnhđời và sâu nặng tình bạn . Qua đó, ta cảm nhận được phần nào tính cá thể hoá của ngôn ngữ và sắc điệutrữ tình tạo nên giá trị văn chương trong những bài thơ cổ .

Có đọc qua một số bài thơ của Nguyễn Khuyến viết về tình bạn, ta mới thấy hết cái hay, cái ý vị của bàithơ “ Bạn đến chơi nhà” . Bài thơ được viết theo thể thơ thất ngôn bát cú, niêm luật, đối chặt chẽ, hợpcách . Ngôn ngữ thuần nôm, không có một từ Hán- Việt nào, đọc lên nghe thanh thoát, nhẹ nhàng, tựnhiên . Ta có cảm giác như Nguyễn Khuyến xuất khẩu thành chương . Đặc biệt bố cục bài thơ không theo quy cách : đề- thực- luận- kết truyền thống mà có bố cục :1-6-1 . Câu đầu nói lên niềm vui khi bạn đến, 6 câu giữa hóm hỉnh, cười vui không có gì để tiếp bạn, câu cuối chỉ có tình bạn đẹp mà thôi .

Bài thơ nôm khó quên này cho thấy một tâm hồn đẹp, một tình bằng hữu thâm giao, chân tình, một tấmlòng hồn hậu, đẹp đẽ . Tình bạn của Nguyễn Khuyến trong sáng, thanh bạch đối lập với nhân tình thế thái“ Còn tiền, còn bạc, còn đệ tử-Hết cơm, hết ruợu, hết ông tôi” mà Nguyễn Bỉnh Khiêm đã kịch liệt lên án . Hai nhà thơ sống cách nhau mấy trăm năm mà có chung một tâm hồn lớn : nhân hậu, thuỷ chung, thanh bạch . Tâm hồn đó, tấm lòng đó của tiền nhân đối với ngày nay vẫn xứng đáng là tấm gương sángđể mọi người soi chung . Nguyễn Khuyến không những là nhà thơ của làng cảnh Việt Nam mà còn là nhàthơ của tình bạn trong sáng, thuỷ chung và cao đẹp rất đáng yêu, đáng kính .