Phân tích nhân vật Nguyệt trong truyện Mảnh trăng cuối rừng

DÀN Ý

1. Giới thiệu tác giả, tác phẩm, nhân vật Nguyệt và cảm nhận của Lãm về nhân vật.

2. Cảm nhận trên của Lãm tập trung vào vẻ đẹp tâm hồn và đề cao sức mạnh từ vẻ đẹp tâm hồn ấy.

3. Giới thiệu chung về nhân vật Nguyệt .

            - Là nhân vật chính của tác phẩm. Nguyệt là một nữ thanh niên xung phong làm việc tại Cầu Đá Xanh ( một vị trí trọng yếu trên tuyến đường Trường Sơn)

            - Nguyệt được miêu tả có vẻ  đẹp lí tưởng cả ngoại hình lẫn tâm hồn.

            - Vài nét về ngoại hình ( D/c). Nhưng quan trọng nhất là vẻ đẹp bên trong tâm hồn.

4. Vẻ đẹp trong tâm hồn: Thể hiện ở các mặt sau:

            - Có lý tưởng cao đẹp: Cô tự nguyện rời ghế nhà trường lên đường xây dựng Cầu Đá Xanh theo tiếng gọi của tổ quốc. Chấp nhận nhiều khó khăn gian khổ.

            - Có tình yêu đẹp đẽ, trong sáng, lãng mạn: Yêu một người (Lãm) chưa hề gặp mặt và rất chung thủy dù bom đạn chiến tranh rất ác liệt.

            - Có tinh thần đồng đội: thể hiện qua chi tiết giúp Lãm cứu xe. Cũng ở chi tiết này, ta nhận ra ở Nguyệt những phẩm chất của một nữ thanh niên xung phong: Nhanh nhẹn, tháo vác, bình tĩnh dầy bản lĩnh, gan dạ, dũng cảm...

 => Nguyệt có tình yêu và niềm tin mãnh liệt vào cuộc sống. Và điều đó giúp cô vượt qua những khó khăn, khốc liệt của chiến tranh. Rõ ràng Lãm cẩm nhận khá sâu sắc và chính xác về vẻ đẹp trong tâm hồn của Nguyệt.

5. Vẻ đẹp ấy của Nguyệt - sợi chỉ xanh óng ánh trong tâm hồn - cũng chính là hạt ngọc mà Nguyễn Minh Châu cần tìm.

Câu chuyện tình giữa Lãm và Nguyệt được coi là trung tâm của mọi khám phá khi phân tích Mảnh Trăng Cuối Rừng ( MTCR ) của Nguyễn Minh Châu . Trong nhà trường , khi giảng MTCR nhiều thầy cô đã say sưa về một tình yêu thuỷ chung giữa Lãm và Nguyệt . Quả vậy , đề tài tình yêu lãng mạn hiếm có trong chương trình ; và mỗi người đều có trong lòng một mối tình nên có thể tiếp cận tác phẩm bằng chính cảm nghiệm của mình , hơn nữa đối tượng là học sinh 12 , độ tuổi nhạy cảm về đề tài tình yêu . Ba mối đồng cảm ấy tạo nên dòng chảy cảm xúc bất tuyệt khiến cho tác phẩm trở nên thật hấp dẫn

Nhưng hãy giả định điều này : Nếu cô gái đi nhờ xe không phải là cô Nguyệt của chị Tính , thì câu chuyện sẽ phát triển thế nào ? cứ theo logic của truyện thì Lãm sẽ yêu cái cô Nguyệt đi nhờ xe ấy mà không còn nghĩ gì đến cô Nguyệt của chị Tính nữa ; Hoặc giả anh lính lái xe không phải là Lãm, mà là một anh lính lái xe khác , liệu cô Nguyệt đi nhờ xe ấy , khi đã ngầm có những ước hẹn với anh lái xe , có còn “ thuỷ chung với người tình không chân dung “ là Lãm hay không ?

Nếu chỉ đề cao tình yêu ” thuỷ chung “ ở Nguyệt , vì Nguyệt đã chờ đơi Lãm nhiều năm ,thì thật khó thuyết phục thế hệ học trò hôm nay. Chẳng thể nào có một mối tình chỉ có trong tưởng tượng .Tình yêu luôn là những rung động cụ thể của hai thân xác , hai trái tim. Chẳng thể nào yêu được một người không chân dung , trừ tình yêu của những tu sĩ với thượng đế của mình . Tình yêu chỉ có giữa hai con người bằng xương bằng thịt , gần gũi gắn bó .Chẳng thể nào Nguyệt lại cứ chờ đợi vô vọng một người , mà trong chiến tranh sự sống chết của người ấy có thể xảy ra trong giây phút . Trong thực tế ,không thể có một cô Nguyệt xinh đẹp lại từ chối yêu thương của “ khối anh cán bộ khá hẳn hoi “ , để chỉ hướng về một khoảng không vô vọng . Nguyệt đã nhìn thấy ở Lãm điều gì cho tương lai , hạnh phúc của mình ? Nguyễn Minh Châu cũng không miêu tả điều gì về tương lai của Lãm . Ông bỏ lửng phần kết thúc, để cho người đọc tự liên tưởng .Câu chuyện trở nên có dư vị.

Như vậy câu chuyện tình của Lãm và Nguyệt không phải là cái đích mà Nguyễn Minh Châu muốn hướng đến , đó chỉ là cái vỏ được dùng để chuyển tải một cái gì khác .Ta hãy nghe Nguyễn Minh Châu nói về ý thức sáng tạo của ông : “… người cầm bút … chọn trong cái dòng đời xuôi chảy một khoảnh khắc thời gian mà ở đó cuộc sống đậm đặc nhất chứa đựng nhiều ý nghĩa nhất , một khoảnh khắc cuộc sống với một vài sự việc diễn biến sơ sài và cũng bình thường thôi ( hoặc có thể dồn dập và không bình thường ) nhưng bắt buộc con người ở vào một tình thế phải bộc lộ ra cái phần tâm can nhất , cái phần ẩn náu và sâu kín nhất , thậm chí có khi đó là cái khoảnh khắc chứa cả một đời ngưởi , một đời nhân loại “ ( Đôi điều về truyện ngắn. Văn Nghệ Quân đội 8.1981 )

Vậy trong Mảnh Trăng Cuối Rừng những ý nghĩa của cái khoảnh khắc cuộc sống được miêu tả là gì ? , cái phần tâm can nhất , sâu kín nhất của con người là gì ? Đặt vấn đề như vậy cũng là tìm hiểu cái mục đích mà Nguyên Minh Châu muốn đạt đến ; NMC viết : “ muốn truyền đến cho người đọc cái điều mà anh vừa khám phá thấy trong đời sống thường nhật của những người xung quanh …cái điều mới mẻ , độc đáo và thực là thân thiết đối với đông đảo mọi người “ ( Nghĩ về truyện ngắn . Văn Nghệ số 20, 14.5.1983 )

Ngày thường Lãm là một anh bộ đội lái xe có vẻ ngang tàng , chẳng bận tâm điều gì . Lãm trốn nhà đi bộ đội , xuất ngũ rồi tái ngũ . Đời lái xe như con vạc , làm bạn với đường với trăng , thậm chí dù đã nhiều lần viết thư cho chị Tính , trong thư có viết thêm đôi câu thăm hỏi Nguyệt và ngầm ý hứa hẹn , vậy mà “ câu chuyện cô Nguyệt và những bức thư của chị Tính tôi cũng đã quên từ lâu “ . Lãm thú nhận như vậy . Có nghĩa là Lãm chẳng vướng bận điều gì riêng tư .Vậy thì cái phần tâm can nhất , sâu kín nhất ở Lãm lộ ra trong hoàn cảnh này là gì ?

Đó là những phẩm chất chiến sĩ. Anh rất bực mình vì đồng chí lái phụ lên trễ , điều ấy là thiếu tính kỷ luật, điều ấy là “ tai hại” trong chiến tranh , bởi vì “ giữa thời chiến xe mình chỉ cần vượt lên thiên hạ nửa vành bánh , khi qua phà qua ngầm là đủ nhàn ‘ . Hơn nữa trong xe lại có phụ nữ quá giang , Lãm rất khó nghĩ “ xe chạy qua bao chặng nguy hiểm mà trong xe lại có người đi nhờ ? chẳng lẽ bây giờ bảo người ta xuống “ . Lúc anh dừng xe chờ đoàn xe xích đi qua, cô gái xuống xe .Lãm thực sự khó chịu. Anh bảo “ lần sau nếu xe dừng , cô đừng nhảy xuống như thế này nhé “ . Với Lãm , tính kỷ luật , việc hoàn thành nhiệm vụ được đat lên hàng đầu , ngoài ra tất cả đều là thứ yếu . Việc anh trễ hẹn với chị Tính chẳng có gì quan trọng . Hôm sau anh lên thăm chị cũng chẳng sao . Trễ hẹn với cái cô Nguyệt ấy , chẳng hề gì .Vì với anh , Nguyệt của chị Tính mới chỉ là một ấn tượng đáng ngạc nhiên, chưa có gì là gắn bó , hơn nữa lại là chuyện mai mối , không phải là đối tượng Lãm tự tìm kiếm . Lãm thăm chị Tính là chính vì chị biên thư cứ phàn nàn “Đã hơn ba năm chưa được gặp cậu Lãm đấy “.

Trong đời thường , Lãm là một anh lính “ già đời trong nghề lái xe “ , lại nhanh nhạy, tinh tế và sâu sắc , và cũng thật lãng mạn những lúc “ đứng chéo chân tựa bên gốc cây bên đường , thở khói thuốc vòng tròn và ngắm vầng trăng khuyết mỏng manh bằng con mắt mơ mộng “, Những người như thế , đúng như Nguyệt nhận xét “ … các anh lái xe đi nhiều nơi , chắc hẳn quen biết nhiều người lắm “ . Trước một người đẹp như Nguyệt , Lãm đã đủ tỉnh táo và thừa thông minh để che dấu những gì cần che dấu . Hiển nhiên sự che dấu ấy là để chinh phục Nguyệt . Nếu không có cái khoảnh khắc đậm đặc của đời sống , khoảnh khắc Lãm gặp gỡ Nguyệt trong hoàn cảnh xe bị máy bay Mỹ ném bom , thì chắc chắn anh lính lái xe Lãm sẽ chỉ là anh lính lái xe đời thường , đa mang trước các cô gái đẹp , mà chẳng tỏ lộ ra “những gì là tâm can , là cái phần sâu kín nhất “của tâm hồn và tính cách mình .

Con người ngang tàng và có vẻ coi thường phụ nữ ấy , trong khoảng khắc lại bộc lộ cái phần chân thành sâu kín nhất của tâm hồn. Lương tâm anh bị cắn rứt nếu cô Nguyệt hy sinh lại chính là cô Nguyệt đã “ mang canh cánh trong trái tim tuổi trẻ mối tình đầu với tôi suốt mấy năm mà tôi lại hững hờ “ “ nếu Nguyệt đã hy sinh thực thì tôi sẽ mang mối hận mãi mãi". Hoá ra Lãm là một chiến sĩ nặng lòng tình nghĩa , không hề là con người hời hợt . Anh đang đi tìm những giá trị quý giá của đời sống , không phải là những giá trị như người thường vẫn tìm kiếm. Nhìn Nguyệt bị thương ,anh thổ lộ tâm can.: “ lúc ấy trong lòng tôi dậy lên một tình yêu Nguyệt gần như mê muội lẫn cảm phục “ . Có thể đó là tiếng sét ái tình như người ta vẫn nói . Nhưng ở đây , phải chăng Nguyệt là người hội đủ những giá trị cao đẹp của một mẫu người trong tâm tưởng của Lãm , bỗng chốc gặp được , thì tình cảm trong lòng anh cũng bùng phát . Nguyệt xinh đẹp , một cô công nhân đầy trách nhiệm, một chiến sĩ , một đồng đội can trường giúp Lãm vượt qua lửa đạn , hoàn thành được nhiệm vụ . Cũng như Lãm, Nguyệt không hề nghĩ gì đến thân mình . Hai con người , một phẩm chất , một tính cách , một lý tưởng sống , một hoàn cảnh sống chết gắn bó .                                                             
Lãm tìm thấy chính mình trong Nguyệt , cái phần sâu kín nhất của tâm hồn mình . Ở Nguyệt , “ cái sợi chỉ xanh óng ánh ấy , bao nhiêu bom đạn giội xuống cũng không hề đứt , không thể nào tàn phá nổi “ cũng là cái sợi chỉ xanh những phẩm chất tâm hồn và nhân cách của Lãm . Đây là “ điều mới mẻ , độc đáo và thực là thân thiết “ mà Nguyễn Minh Châu khám phá được ở Lãm .

Thường thì nhân vật Lãm rất ít được chú ý đến . Nguyễn Minh Châu cùng với người đọc tập trung sự chú ý vào nhân vật nguyệt . Vậy Nguyệt tỏ lộ ra những gì là tâm can nhất ? đâu là phần tâm hồn sâu kín của Nguyệt ?
Trước mắt Lãm , Nguyệt là cô gái hoàn toàn xa lạ và bí mật . Anh ra sưc khám phá và chinh phục , đó cũng là điều tự nhiên trong tâm lý đàn ông con trai. Sự hấp dẫn của câu truyện một phần là ở cái quá trình Lãm khám phá và chinh phục Nguyệt . Anh quan sát rất kỹ vẻ bên ngoài của Nguyệt . Anh nhận định ngay :“ ra vẻ cô này không phải là người lao động rồi “ . Anh cũng nhận ra ngay cái dụng ý trong câu hỏi thăm dò của Nguyệt và thận trọng đề phòng bằng những câu đối thoại theo kiểu “ làm trai phân hai mà nói “ . Khi bị Nguyệt hỏi vặn lại “ Sao anh hỏi tỉ mỉ vậy “ Lãm đã phải nói đùa một câu nhạt thếch . Nguyệt cũng kín đáo và thận trọng , thông minh rất mực khiến cho Lãm không tìm hiểu được gì ngoài một vài thông tin về chỗ làm của Nguyệt . Theo phép loại suy , Lãm “ có một niềm tin vô cớ ..Tôi tin chắc người con gái đang ngồi cạnh mình chính là Nguyệt “ . Cho đến lúc này Nguyệt vẫn chưa tỏ lộ ra điều gì ngoài cái dáng vẻ bên ngoài xinh đẹp . Tất nhiên là Lãm có phần nào bị “ choáng ngợp “ vì vẻ đẹp ấy , nhưng chỉ là choáng ngợp bên ngoài , chưa phải là sự choáng ngợp trong tâm hồn . Quả vậy , nếu Lãm thích vẻ đẹp bên ngoài thì chắc chắn anh đã lên chỗ chị Tính để gặp Nguyệt ngay từ những lá thư đầu tiên chị Tính giới thiệu , không đến nỗi anh quên bẵng Nguyệt đi mấy năm.

Nguyệt đã toả sáng những phẩm chất của mình , toả sáng một cách tự nhiên ,không che dấu , không e dè trong cái khoảnh khắc đậm đặc của đời sống . Trước kia và cả khi Nguyệt đi nhờ xè Lãm , cô rất kín đáo , e dè , cẩn trọng trong thái độ giao tiếp . Trong ca bin , “ cô gái ngồi sát mé cửa , chiếc làn cói ôm gọn trong lòng “ thế ngồi hết sức giữ gìn . Cô đỏ mặt khi nghe chị Tính ngỏ ý . Vậy mà cô gái ấy lai hết sức chủ động vào cuộc , hướng dẫn xe Lãm vượt qua ngầm trong cơn bom lửa của máy bay Mỹ . Cô áy náy khi xe Lãm phải đi qua đoạn đường xấu do Cô đảm trách . Cô dấn thân trong bom đạn , gian khổ để hướng dẫn cho Lãm . Cô rất tinh anh nhận diện kẻ thù và cách “ đánh bom toạ độ “ của chúng . Cô có cách giúp Lãm đối phó hữu hiệu với sự tàn bạo cuả kẻ thù. Cô lấy thân mình che chắn cho Lãm khỏi bom đạn , bảo vệ bằng được chuyến hàng , bảo vệ mặt trận tiếp liệu. Trong cơn bão bom đạn sống chết ấy , Nguyệt không hề nghĩ đến mình , cũng không hề nghĩ gì đến tình yêu hay quan hệ tình cam. Cô hành xử với tư thế người chiến sĩ đương đầu với kẻ thù tàn bạo . Cô mưu trí , can trường và chỉ có một quyết tâm đánh thắng chúng . Cô hành xử với tinh thần trách nhiệm cao nhất công việc của mình . Cô thể hiện chân thật nhất tình đồng đội . Sức mạnh tinh thần của cô trở thành sức mạnh vật chất đến nỗi Lãm cũng không ngờ . Trong khoảnh khắc , sức mạnh ấy trở nên dũng mãnh hơn tất cả đạn bom kẻ thù , lướt qua mọi khó khăn , chiến thắng cái chết và sự tàn bạo .Cô ngời lên trong lửa đạn kẻ thù . Lúc này không còn ánh trăng, “ chưa bao giờ trời tối như thế ‘. Lãm vượt xe lên theo sự hướng dẫn của Nguyệt , Nguyệt trở thành một thứ ánh sáng kỳ diệu mà Lãm cứ nhắm theo đó mà đi . Lãm kể , “ qua một quãng khó đi và tối quá . Nguyệt nhảy xuống đi dò trước . Tôi cứ nhằm theo cái bóng trắng nhờ nhờ của Nguyệt trước mặt mà lái theo “ . Cả khi Nguyệt đã xuống xe , trên đường phóng như bay ra tiền tiêu Lãm lúc nào cũng thấy bóng nguyệt trước mặt.

Nguyệt sáng ngời ý thức trách nhiệm trong công việc, trách nhiệm công dân . Nguyệt là hiện thân của con người chiến sĩ : dũng cảm , mưu trí ,dấn thân, sẵn sàng hy sinh . Nguyệt con là thực thể sinh động của tính cách anh hùng .Con người của hành động , chiến đấu và chiến thắng. Nguyệt đẹp nhửng vẻ đẹp rất truyền thống và thời đại . Những phẩm chất ấy , trong nhiều năm thư từ qua lại với chị Tính , Lãm không hề phát hiện ra được ở Nguyệt . Lãm thực sự bị thuyết phục khi chính mắt anh chứng kiến và chính bản thân anh đã trải qua những giây phút bên Nguyệt . “ sự cảm phục mê muội” của Lãm với Nguyệt là có thể hiểu được. Bởi vì , ở những phút đầu tiên , Lãm cho rằng Nguyệt không phải là người lao động , đừng nói là chiến sĩ , nghĩa là Nguyệt không phải là người có thể thích hợp với môi trường chiến đấu hay lao động gian khổ. Vậy mà kinh nghiệm chiến trường dày dạn của anh lại khiến anh nhìn lầm trăng ra pháo sáng , và ngược lại , khi anh không nghe tiếng máy bay địch thì nguyệt đã nhận ra kẻ thù . Ngay khi anh còn lúng túng chưa nhận ra điều gì vừa xảy ra thì Nguyệt đã hành động “ nhanh và khoẻ hết sức “ để ứng phó với chiến trường . Dù bị thong, máu chảy đỏ cả cánh tay áo , Nguyệt cũng không để Lãm lo lắng về mình , cô động viên Lãm “ anh cứ yên tâm , vết thương chỉ sướt da thôi ‘ .

Nguyễn Minh Châu đã phát hiện ra được những phần tâm can nhất , những vẻ đẹp ẩn dấu sâu kín nhất ở Nguyệt trong cái khoảnh khắc “ chứa cả một đời người , một đời nhân loại “ở Nguyệt . Những phần khác của câu chuyện sẽ chỉ còn là những sắc màu tô điểm thêm ý vị và tô đậm cái ấn tượng của nhân vật đối với người đọc.

Trong cái khoảnh khắc gặp gỡ Lãm – Nguyệt ngắn ngủi ấy , cuộc sống chứa đựng những ý nghĩa gì ? Nguyễn Minh Châu yêu cầu cả người viết và người đọc “ nhìn lại , xem lại bằng con mắt khách quan hơn ..từ cái môi trường mới nhìn mọi người mọi vật ở nơi cũ sáng tỏ và bao quát hơn gợi cho ta nhiều điều suy nghĩ sâu xa và rộng lớn hơn “( Chiến trường sống và viết 1982 ) . Ở thời điểm hôm nay , chúng ta đã có đủ độ lùi thời gian và không gian để cùng với Nguyễn Minh Châu suy gẫm về ý nghĩa cuộc sống thời chống Mỹ.

Thế hệ trẻ đánh Mỹ như Lãm và Nguyệt sáng ngời lý tưởng phục vụ tổ quốc ở bất cứ nơi đâu , làm bất cứ việc gì khi tổ quốc cần , ý thức dấn thân vì nghĩa lớn . Nguyệt ra trường là tình nguyện đi công trường, còn Lãm đã trốn nhà đi bộ đội. Hạnh phúc của họ là ở chính công việc phục vụ tổ quốc , lẽ sống của họ là được phục vụ tổ quốc. Họ không hề nghĩ đến lợi ích riêng của cá nhân . Điều này thật khó tìm thấy trong cuộc sống hôm nay .

Trong công việc , cả Lãm và Nguyệt đều đặt ý thức trách nhiệm lên hàng đầu. Cả hai nỗ lực hết sức mình để hoàn thành nhiệm vụ . Dù đã đến đoạn xuống xe, nhưng Nguyệt vẫn theo Lãm , hướng dẫn Lãm vượt qua ngầm vì đây là đoạn đường cô đảm trách , rồi chẳng nề quản hiểm nguy cô quyết bảo vệ Lãm và chiếc xe . Tất cả xuất phát từ ý thức trách nhiệm cao nhất trong công việc. Còn Lãm , nhiệm vụ của anh là chở hàng lên tiền tiêu , anh đã hoàn thành nhiệm vụ ấy dù anh có bị trễ ngày hẹn . Cuộc sống hôm nay không dễ tìm thấy những con người có trách nhiệm sống chết với công việc như vậy. Những người thiếu trách nhiệm đã không ngừng tàn phá đất nước này , họ làm gì có lý tưởng.

Thế hệ trẻ như Nguyệt , Lãm còn sáng ngời chủ nghĩa anh hùng cách mạng trong chiến đấu . Họ vào cuộc chiến đấu rất tự nhiên , tự tin , mưu trí , dũng cảm . Họ không hề nao núng trước bom đạn kẻ thù . Họ nhận diện được thủ đoạn kẻ thù và biết cách đánh thắng chúng . Họ mạnh hơn kẻ thù không chỉ ở chính nghĩa , lý tưởng mà còn mạnh hơn cả sức mạnh vật chất . Một cô gái “ không phải là người lao động “ như Nguyệt vậy mà trong khoảnh khắc lại trở nên “ nhanh và khoẻ hết sức “ , chủ động , thông minh , tung hoành trong chiến trận .Điều ấy giúp người đọc hieu được tại sao dân tộc này lai có thể chiến thắng nhiều kẻ thù lớn mạnh hơn mình gấp bội .

Một vẻ đẹp khác của thế hệ trẻ đánh Mỹ là vẻ đẹp của tình yêu lứa đôi đậm chất lý tưởng.. Có thể là trong thực tế là cả Lãm và Nguyệt đều chưa yêu, vì họ chưa hề gặp mặt nhau lần nào . Họ chưa có thời gian bên nhau để hiểu nhau , nhưng trong tâm tưởng của họ, Lãm là người Nguyệt lựa chọn và ngược lại Nguyệt là người lý tưởng Lãm tìm thấy . Cơ sở của sự lựa chọn ấy là họ cùng chung lý tưởng phục vụ tổ quốc , cùng có ý thức trách nhiệm cao , cùng biết quên mình cho đại nghĩa và cho mọi người và cả hai đều toả rạng những phẩm chất anh hùng cách mạng . Nếu chỉ dựa trên lợi ích cá nhân , chắc chắn Nguyệt đã chọn một anh cán bộ nào đó và chọn sống ở thành phố, chẳng dại gì lại sống gian khổ ở công trường và chiến trường. Và nếu Nguyệt cũng như nhiều cô gái khác , chỉ lo chăm chút cho hạnh phúc cá nhân , đòi hỏi cho riêng mình thì chẳng thể nào giành được tình yêu mê muội lẫn cảm phục của Lãm . Những tình yêu như thế ngày nay chỉ còn trong huyền thoại . Quả thực Nguyễn Minh Châu đã miêu tả được cái khoảnh khắc đời sống đậm đặc nhất , chứa đựng nhiều ý nghĩa nhất . Nguyễn Minh Châu cũng “ xem xét con người Việt nam một cách sáng tỏ và đào bới vào nó sâu hơn … cho thấu cốt cách dân tộc “( Văn Nghệ số 39 , 24/9/83 )

Nhưng nhà văn không chỉ làm công việc phản ánh hiện thực , ghi nhận hiện thực , đi tìm và nắm bắt lấy những khoảnh khắc đậm đặc của đời sống. Nguyễn Minh Châu nói mỗi sáng tác văn học là một “ hành trình tư tuởng “ , ông bày tỏ “ Tôi thích những người viết truyện ngắn có tư tưởng cao sâu mà câu chuyện vẫn dung dị thoải mái , nội dung chi tiết vẫn là nội dung chi tiết của đời sống bình thường hằng ngày “ và ông nhấn mạnh : “ Tác phẩm văn học sống bằng tư tưởng “ . Đây là một yêu cầu cao đối với văn học . Ta thử xem trong hành trình tư tưởng của Nguyễn Minh Châu , Mảnh Trăng Cuối Rừng sống với người đọc bằng tư tưởng gì ? .

Người ta thường nói Nguyễn Minh Châu là nhà văn đi tìm “ cái hạt ngọc ẩn dấu trong sâu tâm hồn con người “ . Và đã khám phá ra hạt ngọc ở nhân vật Nguyệt . Điều này tưởng chừng như là hiển nhiên , vì Nguyệt có những vẻ đẹp quý giá như ngọc. Vẻ đẹp ấy bị che lấp đi trong ngày thường nơi rừng sâu khuất lấp , trong lửa đạn huỷ diệt tơi bời của kẻ thù. Nguyệt là hiện thân củavẻ đẹp con người Việt Nam mà “ tình yêu và niềm tin mãnh liệt vào cuộc sống ..bao nhiêu bom đạn không thể tàn phá nổi “ .

Tôi không nghĩ Nguyễn Minh Châu chỉ hướng về tư tưởng ấy, bởi vì ở Lãm ta cung đã thấy cái phần tâm can sâu sắc nhất của một chiến sĩ. Cả cô Nguyệt đã hy sinh và chị Nguyệt lão cũng có những vẻ đẹp như vậy . Nhìn tổng thể , vấn đề mà nhà văn suy tư và thể hiện là khám phá và lý giải vẻ đẹp tâm hồn con người Việt nam trong chống Mỹ “ con người đã được nhào nặn từ hàng nghìn năm với biết bao quan hệ , thói quen làm ăn , tập tục và truyền thống văn hoá …Chính họ là hình ảnh trung thực của đất nước này, vì chính họ sinh ra từ lịch sử ngàn năm của đất nước . Những con người Việt Nam sinh ra để chống chọi quần quật với giặc giã và đói khát “ ( Văn Nghệ số 39.24/9/83 ) .

Qua nhân vật Lãm , Nguyễn Minh Châu bày tỏ trực tiếp suy tư của mình , nhà văn hai lần suy tư về “ sợi chỉ xanh “ : “Tôi đứng bên sông , giữa cảnh một chiếc cầu đổ nát và tự hỏi “ qua bay nhiêu năm tháng sống giữa cảnh bom đạn tàn phá những cái quý giá nhất do bàn tay mình xây dựng nên , vậy mà Nguyệt vẫn không quên tôi sao ? trong tâm hồn người con gái nhỏ bé , tình yêu và niềm tin mãnh liệt vào cuộc sống , cái sợi chỉ xanh óng ánh ấy , bao nhiêu bom đạn giội xuống cũng không hề đứt , không thể tàn phá nổi ư ? ‘. Nguyễn Minh Châu cho rằng cốt lõi của vấn đề sức mạnh Việt nam là “ tình yêu và niềm tin mãnh liệt vào cuộc sống “ đã giúp dân tộc này chống chọi được với giặc giã và đói khát .

Người đọc hôm nay ngạc nhiên tự hỏi tại sao trong chiến tranh ác liệt chống Mỹ lại có những con người đẹp như vậy , có những cách sống đẹp như vậy và có cả những mối tình đẹp như vậy . Câu trả lời tất yếu chỉ được tìm thấy trong phẩm chất con người Việ Nam “ đã được nhào nặn … sinh ra từ lịch sử ngàn năm của đất nước .” Đó là một lịch sử không ngừng nghỉ chống ngoại xâm , với những kẻ thù lớn hơn mình gấp bội . Nếu ngày xưa tiếng nói đầu tiên của Gióng là tiếng nói tình nguyện đánh giặc cứu nước , hành động kiên quyết của Gióng là xông thẳng vào kẻ thù và đánh bại chúng , thì hôm nay Lãm trốn nhà đi bộ đội , Nguyệt ra trường là tình nguyện đi kiến thiết miền Tây .. Những phẩm chất truyền thống của dân tộc đều toả sáng ở Nguyệt và Lãm . Đó là sự cần cù chịu thương chịu khó , chu tất trong công việc ; thấy người khác khó khăn thì sẵn lòng giúp đỡ ; luôn cầu tiến ; tính thuỷ chung trước sau như một ; coi trọng nghĩa tình hơn quyền lợi vật chất ; sống lạc quan tin yêu vào con người , coi trọng những giá trị nhân bản ; thông minh , tế nhị và khéo léo trong ngôn ngữ và ứng xử; và trên hết là phẩm chất đánh giặc ,“ giặc đến nhà đàn bà cũng đánh “ .

Người đọc cũng nhận ra những chuẩn mực đời sống dân tộc được Nguyễn Minh Châu trình bày một cách mới mẻ và khéo léo trong truyện . Người Việt Nam chúng ta quý mến lối sống tình nghĩa ( Chị Nguyệt Lão sẵn sàng “ dùng giây trói lợn để trói “ Lãm lại nếu anh ta là con người không tình nghĩa hờ hững với Nguyệt ), chọn lựa người yêu và xây dựng gia đình là chọn người đẹp người và đẹp nết ( Chị Tính nhắc đi nhắc lại với Lãm rằng “ cô ta giờ đã lớn , càng ngoan ngoãn , dũng cảm và lại xinh đẹp hơn trước kia “) .

Hoặc nếu phải chọn lựa giữa lợi ích của công đồng và lợi ích của cá nhân , thì con người Việt Nam sẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân đat sự lợi ích cộng đồng lên trước ( Hình ảnh cô Nguyệt ngày thường hiền lành nhưng lại chiến đấu dũng cảm và hy sinh khi mới chỉ có người yêu là hình anh làm lay động tâm can Lãm và cả tâm can người đọc ) Và cái chuẩn mực đánh giá con người qua chính hành động của người ấy trong mối tương quan với cộng đồng.( Lãm chỉ tin lời chị Tính nói về Nguyệt khi tận mắt thấy Nguyệt “ ngời lên đẹp lạ thường “ dưới ánh trăng và trong bom đạn kẻ thù ) .

Nhân vật của Nguyễn Minh Châu trong Mảnh Trăng Cuối Rừng là hình ảnh trung thực của đất nước này , trung thực trong thực tại đang sống và trung thực trong những phẩm chất truyền thống , vì thế người đọc thấy họ rất bình dị , gần gũi đời thường nhưng lại sáng ngời vẻ đẹp khác thường , vẻ đẹp lý tưởng . Những nhân vật như thế sẽ sống mãi với người đọc . Và tác phẩm cũng sẽ sống mãi cùng với nhân vật vì tác phẩm thể hiện được nhận thức tư tưởng đạt đến bản chất của hiện thực . Nhưng Mảnh Trăng Cuối Rừng không phải là tác phẩm tư tưởng hay tác phẩm luận đề, các nhân vật Nguyệt và Lãm cũng không phải là kiểu nhân vật tư tưởng hay nhân vật luận đề. Mặc dù mệnh đề “ Nguyệt là trăng “ có hàm ý tư tưởng . Nguyễn Minh Châu không trình bày tư tưởng gì của riêng mình , Ông chỉ ghi nhận miêu tả , chiêm nghiệm thực tại và xây dựng truyện theo nhận thức xem xét con người Việt nam một cách sáng tỏ và đào bới vào nó sâu hơn … cho thấu cốt cách dân tộc “( Văn Nghệ số 39 , 24/9/83 ) . Nguyệt , Lãm thể hiện được cái cốt cách ấy . Tôi nghĩ rằng Nguyễn Minh Châu đã đạt được mục đích của mình.

Để thực hiện được những mục đích nội dung trên , Nguyễn Minh Châu đã xây dựng truyện như thế nào ? Ông nói đến một thứ kỹ thuật viết truyện ngắn : “ nó giống như kỹ thuật của người làm pháo : dồn nén tư tưởng vào trong một cái cốt truyện thật ngắn gọn , thật tự nhiên . Cho nên những người viết truyện ngắn bậc thầy đều cao tay trong kỹ thuật dựng truyện và tinh xảo trong ngôn ngữ “ , một thứ ngôn ngữ mà “… ý tình toát ra trong từng câu một “ ( Văn Nghệ số 20, 14/5/83 )
rằng “ với truyện ngắn , cái điều chính yếu là kêu gọi sự liên tưởng của người đọc “

Khi phân tích Mảnh Trăng Cuối Rừng ,người ta đãnói nhiều đến bút pháp thi vị hoá , chất thơ , chất lãng mạn của câu truyện. Vâng , đúng rằng chất thơ , chất lãng mạn là những màu sắc thẩm mỹ đặc sắc của truyện , đem đến nhiều mỹ cảm cho người đọc . Nó tạo nên một bầu khí nghệ thuật rất riêng . N.I.Niculi nhận xét “..Nhà văn thời ấy khá triệt để trong việc thi vị hoá nhân vật . Đây vừa là chỗ mạnh vừa là chỗ yếu của anh : Niềm tin vào tính bất khả chiến thắng của cái đẹp tinh thần , của cái thiện đã được khúc xạ ở chỗ anh đã tắm rửa sạch sẽ các nhân vật của mình , họ giống như được bao bọc trong bầu không khí vô trùng “ ( Lời bạt tập truyện Người Đàn Bà Trên Chuyến Tàu Tốc Hành )

Nhưng những đặc sắc nghệ thuật ấy lại là kết quả của một tài năng ,thể hiện ở kỹ thuật dựng truyện , cách dồn nén tư tưởng , ở khả năng kêu gọi sự liên tưởng của người đọc và ở sự chắt lọc ngôn ngữ mà tình ý toát ra trong từng câu văn . Nguyễn Minh Châu đã bố trí , ráp nối , triển khai ; thật khéo léo , tự nhiên và logic, một tình huống bất ngờ , thú vị ; tạo nên sự hư hư , thực thực kích thích trí tưởng tượng của người đọc ; dồn nén câu chuyện dài hằng mấy năm chờ đợi của Nguyệt vào trong một khoảnh khắc ; dồn nén cái cốt cách hàng ngàn năm lịch sử con người Việt Nam chống chọi quần quật với giặc giã và đói khát vào một câu chuyện thật giản dị ; và sử dụng một loại ngôn ngữ chắt lọc đến độ không thể chắt lọc hơn . Chẳng hạn , Nguyễn Minh Châu viết : “ Nguyệt là trăng “ . Cái mệnh đề tối giản ấy cũng là cả câu chuyện , nó chứa đựng chủ đề và tư tưởng của tác phẩm, nhưng cung chứa đựng những năng lượng thẩm mỹ ở cái độ nén rất cao , mà khi người đọc chạm đến , năng lượng ấý sẽ toả ra sức lay động mạnh mẽ và lâu dài, đem đến những khoái cảm thẩm mỹ tưởng như vô tận .

Nguyễn Minh Châu còn sử dụng những “ kỹ thuật viết “ khác để câu chuyện trở thành câu chuyện “ tâm can “ của Lãm , chinh phục được lòng tin của người đọc. Nhà văn như một nhân chứng khách quan nghe chính nhân vật đang kể lại câu chuyện của mình . Đó là kỹ thuật kể truyện trong kể truyện . Cách kể như vậy , không khéo sẽ rất rối trong bố cục và xử lý thời gian , không khéo sẽ thừa ra người kể , và gy lầm lẫn ngôn ngữ người kể chuyện. Lãm vừa kể , vừa tự phân tích tâm lý của mình trước từng sự việc xảy ra và miêu tả ngoại cảnh , gián tiếp bộc lộ những vang động của tâm lý ấy .Câu truyện có những ý vị thật thấm thía và sảng khoái .

Chẳng hạn , Lãm tự ngượng với mình khi ngồi bên Nguyệt mà lầm trăng thành pháo sáng, Lãm tự phân tích các dữ kiện mà Nguyệt cung cấp để tìm hiểu xem Nguyệt đang ngồi cạnh mình là ai . Lãm tự tra vấn lương tâm và ân hận nếu Nguyệt đã hy sinh. Lãm thấy lòng mình thật vui khi anh lái xe như bay ra tiền tiêu mà trước mặt là hình bóng của Nguyệt . Lãm thấỷ vòng tay lái của mình chao đảo trước tin Nguyệt hy sinh , đó là cách miêu tả sự chao đảo trong tâm hồn Lãm. Lãm thấy tim mình đập như đất rung dưới những chuyển động của bánh xe xích , đó là cách bộc lộ nửa như che dấu , nửa như tự thú nhận của Lãm về sự thay đổi của lòng mình.

Bí mật sự hấp dẫn của câu truyện là bí mật của nhân vật Nguyệt được khám phá từ từ qua một não trạng rất “ khôn ngoan, từng trải “ của anh bộ đội “ già đời trong nghề lái xe “ Lãm . Có một cuộc đấu trí rất thú vị , căng thẳng nhưng lại nhẹ nhàng , thông minh trong những lời đối thoại giữa Lãm và Nguyệt. Cả hai người trong cuộc đều muốn khám phá nhau nhưng cả hai cũng rất thận trọng không để lộ tung tích gì của mình cho người kia biết . Ngay khi phát hiện điều gì đó trong những câu hỏi của Lãm , Nguyệt đã ngăn chặn ngay “ sao anh hỏi tỉ mỉ vậy ? “ . Kiểu nói lấp lửng của Lãm như một cái bẫy ngàm .Nếu Nguyệt không thận trọng , cô sẽ để lộ tất cả những gì thuộc về mình , hoặc sẽ tỏ ra “ ngây thơ “ trước một tay “ già đời “ như Lãm . Người đọc yêu mến Nguyệt một phần vì cô rất chân thật , thông minh và kín đáo , Đó cũng là những phẩm chất truyền thống của phụ nữ Việt nam . Thành ra Lãm lại bị mắc bẫy của chính mình . Lãm rất tự hào về sự dày dạn hiểm nguy trận mạc của anh , vậy mà nhiều lần anh đã thua Nguyệt về sự thông minh , sự tinh nhạy và kinh nghiệm chiến trường . Hoá ra chính Lãm mới là người ngây thơ , còn Nguyệt lại là cô gái đầy bản lĩnh . Điều ấy làm người đọc cảm thấy thật sung sướng và thú vị .

Sức hấp dẫn của truyện còn ở chất thơ và chất lãng mạn . Nguyễn Minh Châu tạo ra một trường thẩm mỹ mà người đọc như đắm mình trong không gian thi vị và lãng mạn , đó là không gian của cái đẹp và của chất lý tưởng . Cần xác lập đây không phải là bút pháp lãng mạn . Bút pháp của Nguyễn Minh Châu là bút pháp hiện thực , nhưng nhà văn khơi gợi được sự liên tưởng của người đọc ở nhiều chi tiết và ở nhiều thủ pháp , đồng thời chọn lọc hiện thực qua lăng kính lý tưởng hoá.

Đó là một cuộc tình lãng mạn và lý tưởng . Một cô gái đẹp người đẹp nết lại yêu và chờ đơi một người tình không chân dung , chờ một anh bộ đội lái xe . Anh như con vạc đầu rừng cuối bãi . Có vẻ gì đó giống như Kiều đang chờ đợi một “ cánh hồng bay bổng tuyệt vời “ . Cuộc tình ấy khó có trong đời thực .Nó đặt trên nền của những phẩm chất lý tưởng. Sự gặp gỡ Nguyệt – Lãm cũng là một sự gặp gỡ tình cờ lãng mạn . Cái không gian trong vắt ánh trăng , bồng bềnh sương trắng cùng với hai con người ma trái tim đang đầy ắp tình yêu cuộc sống , không gian ấy là một không gian hiếm có . Cuộc sống chiến đấu được miêu tả đẹp và hấp dẫn . Nguyễn Minh Châu tuy có ghi nhận sự dữ dội , những cảnh tàn phá và sự hy sinh , nhưng trên nên cái hùng tráng ấy là mảnh trăng sáng trong như một mảnh bạc cùng với hình tượng Nguyệt ngời lên đẹp la thường trong ánh lửa đạn . Quả thực đời sống chiến đấu đã được miêu tả như một bài thơ tình tuyệt đẹp. Cái dư âm của câu chuyện chuyện tình , cái “ vô thanh “ của bản nhạc tình vẫn âm vang trong lịng người đọc khi câu chuyện đã kết thúc. Người đọc mong cho cuộc tình ấy sẽ thành hiện thực vì cả Lãm và Nguyệt đều là những con người tuyệt vời trong đời thường.

Ngưới ta cũng nói nhiều đến ánh trăng , đến mảnh trăng như là sự miêu tả sóng đôi với Nguyệt , và “mảnh trăng cuối rừng “ là ẩn dụ chứa đựng chủ đề câu truyện . Điều ấy vừa là thủ pháp , vừa là tư tưởng của Nguyễn Minh Châu . Nguyệt có những vẻ đẹp như trăng, Nguyệt đẹp trong ánh trăng , vẻ đẹp của Nguyệt bị che lấp , thấp thoáng như mảnh trăng cuối rừng. Nguyệt có những phẩm chất đẹp nhưng chưa phải là vầng trăng rạng rỡ giữa trời để soi chung cho mọi người .

Khi đọc kỹ truyện , người đọc sẽ thấy Nguyễn Minh Châu không chỉ tập trung miêu tả vẻ đẹp của trăng. Bởi vì , có những lúc ánh trăng không đẹp , không tạo ra giá trị thẩm mỹ , có khi còn tạo ra cảm giác khó chịu . Đó là một mảnh trăng như “ pháo sáng xanh lét run rẩy loè nhoè ở trên đầu “. Trăng có vẻ bệnh hoạn, yếu ớt, thoi thóp . Rồi trăng lại hiện ra : “ mảnh trăng nằm giữa những tảng mây hiện ra tái ngắt , ánh sáng loè nhoè .. chập chờn .. có lúc rơi tõm xuống khoảng tối mịt mù ..”. Người đọc dù có tâm hồn yêu trăng đến mấy , đọc những dòng miêu tả trên , cũng không thể thấy trăng đẹp , mà trăng như một vật thể vô cảm . Đến quá nửa đêm thì trăng đã lặn và không gian “ chưa bao giờ trời tối đến thế ‘ .

Nếu cứ theo cái logic Nguyệt đẹp trong trăng , Nguyệt được miêu tả sóng đôi với trăng thì bây giờ , trong bóng tối của đêm , Nguyệt sẽ chìm mất . Nhưng không phải vậy , người đọc lại thấy Nguyệt đẹp hơn nhièu trong lửa đạn , và Nguyệt trở thành một thứ ánh sáng như trăng hướng dẫn Lãm vượt qua nguy hiểm. Và trong cái bóng tối của đêm ấy , câu chuyện tình vẫn đầy lãng mạn . Nguyệt đã kéo Lãm vào giữa khe hai gốc cây to , ngược lại Lãm đã bế xốc Nguyệt vào chỗ an toàn . Phải chăng Nguyễn Minh Châu để mảnh trăng thiên nhiên lặn đi và mảnh trăng tâm hồn Nguyệt rạng rỡ lên . Quả thực , đúng là ông đã sử dụng những gam màu tương phản trong bức tranh để xây dựng nhân vật Nguyệt . Ông không chi chú ý tạo ra bầu khi lãng mạn và tạò chất thơ cho câu truyện . Cái cảm giác thú vị về bầu khí lãng mạn và chất thơ chỉ là một cách cảm thụ do kỹ thuật kêu gọi sự liên tưởng của Nguyễn Minh Châu . Ông nhấn mạnh cái ý này : “ trong truyện ngắn , theo riêng tôi nghĩ , nói cái gì và nói thế nào , đều là nội dung cả “ ( Văn Nghệ Quân đội số 8 . 1981 ) , Như vậy người đọc không được bỏ qua chi tiết nào mà nhà văn miêu tả , cũng phải chú ý đến cái cách nhà văn miêu tả nữa, vì tất cả “đều là nội dung “ .

Có thể nhiều điều trong bài viết này cần được xem xét kỹ hơn . Nhưng những ý kiến của Nguyễn Minh Châu đã giúp soi rọi nhiều góc cạnh tác phẩm . Người đọc vừa có được cái thú vị từ câu chuyện nhưng cũng có cả cái thú vị được biết tác giả đã thực hiện tác phẩm như thế nào . Người viết bài này chỉ thử tiếp cận tác phẩm theo ánh sáng của cái nhìn và kỹ thuật cuả tác giả , đồng thời với những các tiếp cận khác . Ước mong được góp thêm đôi điều vào giờ giảng của thầy cô, điều đó thật là một hạnh phúc.