Tuần 2 - Luyện từ và câu: Dấu hai chấm - Tiếng Việt 4

Qua bài giảng Luyện từ và câu: Dấu hai chấm giúp các em nhận biết tác dụng của dấu hai chấm trong câu. Đồng thời, biết cách dùng dấu hai chấm khi viết văn.

Tóm tắt lý thuyết

1. Hướng dẫn trả lời câu hỏi

Câu 1 (trang 22 sgk Tiếng Việt 4): Trong các câu văn, câu thơ sau đây, dấu hai chấm có tác dụng gì?

a) Chủ tịch Hồ Chí Minh nói: "Tôi chỉ có một sự ham muốn, ham muốn tột bậc, là làm sao cho nước ta hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành". Nguyện vọng đó chi phối mọi ý nghĩ và hành động trong suốt cuộc đời của Người.

Theo Trường Chinh

b) Tôi xòe cả hai càng ra, bảo Nhà Trò:

- Em đừng sợ. Hãy trở về cùng với tôi đây.

Tô Hoài

c)

Bà thương không muốn bán

Bèn thả vào trong chum.

Rồi bà lại đi làm

Đến khi về thấy lạ:

Sân nhà sao sạch quá

Đàn lợn đã được ăn

Cơm nước nấu tinh tươm

Vườn rau tươi sạch cỏ.

  • Trong câu (a), dấu hai chấm cho biết phần sau là lời nói của Bác Hồ (ở đây dấu hai chấm được dùng phối hợp với dấu ngoặc kép).
  • Trong câu (b), dấu hai chấm cho biết câu sau là lời nói của Dế Mèn (ở đây dấu hai chấm phối hợp với dấu gạch đầu dòng).
  • Trong câu (c), dấu hai chấm cho biết bộ phận đi sau là lời giải thích liệt kê rõ những điều kì lạ mà bà cụ nhận thấy khi về nhà, như sân quét sạch, đàn lợn đã được ăn, cơm nước đã nấu tinh tươm…

2. Hướng dẫn luyện tập

Câu 1 (trang 23 sgk Tiếng Việt 4): Trong mỗi câu sau, dấu hai chấm có tác dụng gì?

a)

Tôi thở dài

- Còn đứa bị điểm không, nó tả như thế nào?

- Nó không tả, không viết gì hết. Nó nộp giấy trắng cho có. Hôm trả bài, cô giận lắm. Cô hỏi: "Sao trò không chịu làm bài"?

  • Dấu hai chấm thứ nhất (phối hợp với dấu gạch ngang đầu dòng) có tác dụng báo hiệu bộ phận đứng sau nó là lời của nhân vật “tôi” (người cha)
  • Dấu hai chấm thứ hai (phối hợp với dấu ngoặc kép) có tác dụng báo hiệu phần sau nó là câu hỏi của cô giáo.

b)

Dưới tầm cánh chú chuồn chuồn bấy giờ là lũy tre xanh rì rào trong gió, là bờ ao với những khóm khoai nước rung rinh. Rồi những cảnh tuyệt đẹp của đát nước hiện ra: Cánh đồng với những đàn trâu thung thăng gặm cỏ, dòng sông với những đoàn thuyền ngược xuôi.

  • Dấu hai chấm có tác dụng giải thích cho bộ phận đứng trước. Phần đi sau làm rõ những cảnh tuyệt đẹp của đất nước là những cảnh gì (Liệt kê cảnh vật … minh họa cho nội dung "những cảnh tuyệt đep của đất nước")

Câu 2 (trang 23 sgk Tiếng Việt 4): Viết một đoạn văn theo truyện "Nàng tiên Ốc", trong đó có ít nhất hai lần dùng dấu hai chấm.

Dùng để giải thích

Dùng để dẫn lời nhân vật

Gợi ý làm bài

Bà lão nhẹ nhàng bước nhanh đến chum nước cầm chiếc vỏ ốc lên và đập vỡ ngay.

Nàng tiên ốc giật mình, định chạy nhanh đến chum nước nhưng đã trễ rồi: vỏ ốc đã vỡ tan ra. Bà lão ôm lấy nàng dịu dàng nói:

- Con hãy ở đây với mẹ !

Dấu hai chấm đầu giải thích cho bộ phận đứng trước đã trễ rồi: Vỏ ốc đã vỡ tan ra.

Dấu hai chấm sau (Phối hợp với dấu gạch đầu dòng) báo hiệu bộ phận đứng sau là lời bà lão nói với nàng tiên Ốc.

3. Ghi nhớ

  • Dấu hai chấm báo hiệu bộ phận câu đứng sau nó là lời nói của nhân vật hoặc là lời giải thích cho bộ phận đứng trước.
  • Khi báo hiệu lời nói của nhân vật , dấu hai chấm được dùng phối hợp với dấu ngoặc kép hay dấu gạch đầu dòng .

Lời kết

  • Thông qua bài học Luyện từ và câu: Dấu hai chấm các em cần nắm được:
    • Hiểu được tác dụng của dấu hai chấm trong câu: Báo hiệu bộ phận đứng sau nó là lời nói của một nhân vật hoặc là lời giải thích cho bộ phận đứng trước nó.
    • Biết cách dùng dấu hai chấm khi viết văn.
  • Ngoài ra, các em có thể tham khảo thêm bài giảng sau để có bước chuẩn bị thật tốt cho tiết học tiếp theo: Tập làm văn: Tả ngoại hình của nhân vật trong bài văn kể chuyện.